Submandibular bez, alt çene kemiğinin hemen altında, her iki yanda bulunan büyük tükürük bezlerinden biridir. Dinlenme hâlinde ağızdaki tükürüğün önemli bir kısmını üretir ve kanalı dilin altından ağız tabanına açılır. Bu bezde en sık görülen sorunlar tükürük taşı ve iltihaptır; tümörler daha seyrektir. Çene altında ele gelen şişliklerin önemli bir kısmı ise bezden değil, bölgedeki lenf bezlerinden kaynaklanır.
Submandibular bez ne işe yarar?
Ağızda üç çift büyük tükürük bezi vardır: kulak önündeki parotis, çene altındaki submandibular ve dil altındaki sublingual bez. Submandibular bezin ürettiği tükürük, dilin altında ön dişlerin arkasına açılan kanalla ağza ulaşır. Tükürük, ağzı nemli tutar, yutmayı ve sindirimin başlangıcını kolaylaştırır, dişleri korur.
Raporda “submandibular lenf nodu” ya da “bilateral submandibuler” ne demek?
Ultrason ve tomografi raporlarında sık geçen bu ifadeler çoğu zaman tükürük bezini değil, çene altındaki lenf bezlerini anlatır:
- Submandibular lenf nodu: Çene altındaki bölgede bulunan lenf bezi. Diş, diş eti, bademcik ve boğaz enfeksiyonlarında büyümesi sık görülür.
- Bilateral: Her iki tarafta anlamına gelir. “Bilateral submandibuler lenf nodları” ifadesi, iki tarafta da lenf bezi izlendiğini belirtir.
- Reaktif, yağlı hilusu korunmuş, oval: Bu tanımlar genellikle iyi huylu, enfeksiyona tepki olarak büyümüş lenf bezini düşündürür.
Raporda yuvarlak şekil, yağlı merkezin (hilus) izlenmemesi, belirgin büyüklük ya da düzensiz yapı tarif ediliyorsa veya ele gelen bez 2–3 haftada küçülmüyorsa kulak burun boğaz muayenesi gerekir. Rapordaki ifadeler tek başına tanı koydurmaz; muayene bulgularıyla birlikte değerlendirilir.
Submandibular bezin sık görülen hastalıkları
Tükürük taşı
Tükürük taşlarının büyük çoğunluğu submandibular bezde oluşur. Tipik belirti, yemek yerken çene altında ortaya çıkan, ağrılı ve yemekten sonra yavaşça inen şişliktir. Kanalın ağza yakın kısmındaki küçük taşlar çoğunlukla ağız içinden çıkarılabilir.
Bez iltihabı (sialoadenit)
Kanal tıkandığında ya da ağız kuruluğu olduğunda bez iltihaplanabilir. Çene altında ağrılı şişlik, kızarıklık ve ağza akan bulanık tükürük görülebilir. Tedavide sıvı alımı, tükürüğü artıran yöntemler ve gerektiğinde ilaç kullanılır.
Tümörler
Submandibular bezde tümörler parotise göre daha seyrek görülür, ancak bu bezdeki tümörlerin kötü huylu olma oranı parotise göre daha yüksektir. En sık iyi huylu tümör pleomorfik adenomdur. Bu nedenle çene altında, yemekle ilişkisi olmayan, sert ve büyüyen bir kitle mutlaka değerlendirilmelidir.
Hangi belirtiler muayene gerektirir?
- Çene altında 2–3 haftadan uzun süren ya da büyüyen şişlik
- Yemekle ilişkisi olmayan, sert ve ağrısız kitle
- Dilde uyuşma ya da dil hareketlerinde zorlanma
- Tekrarlayan, yemekle ortaya çıkan ağrılı şişlik
- Ateş ve ağza akan iltihaplı tükürük
Tanı nasıl konur?
Muayenede çene altı hem dışarıdan hem ağız içinden elle değerlendirilir; ağız tabanı, dişler ve bademcikler incelenir. Ardından ultrason yapılır. Kitlenin yapısı şüpheliyse ince iğne aspirasyon biyopsisi alınır. Gerekirse MR ya da tomografi ile kitlenin çevre dokularla ilişkisi değerlendirilir.
Tedavi
Tedavi nedene göre değişir. Enfeksiyona bağlı lenf bezi büyümesi çoğunlukla altta yatan enfeksiyonun tedavisiyle geriler. Taşlarda önce taşın yeri ve büyüklüğü belirlenir. Bezin kendisinde gelişen tümörlerde ve sık tekrarlayan iltihapta bezin tamamı çene altındaki doğal bir çizgiye yapılan kesiyle çıkarılır.
Bu ameliyatta korunan başlıca yapılar alt dudağı hareket ettiren sinir dalı ve dilin his sinirleridir. Geçici alt dudak zayıflığı görülebilir ve çoğunlukla düzelir. Bir submandibular bezin alınması, diğer bezler tükürük üretmeye devam ettiği için çoğu kişide belirgin ağız kuruluğuna yol açmaz. Kötü huylu tümörlerde boyundaki lenf bezlerinin alınması ve ameliyat sonrası radyoterapi gerekebilir.
Özetle
- Submandibular bez, çene altında bulunan ve tükürük üreten büyük bezlerden biridir.
- Raporlardaki “submandibular lenf nodu” ifadesi çoğunlukla çene altındaki lenf bezlerini anlatır; reaktif lenf bezleri sık ve genellikle zararsızdır.
- Bezin en sık sorunları taş ve iltihaptır; yemekle ilgisi olmayan sert kitle değerlendirilmelidir.
- Tümörlerde ve tekrarlayan iltihapta bez cerrahi olarak çıkarılır.
Sıkça Sorulan Sorular
Çene altındaki şişlik neden yemek yerken artıyor?
Yemek tükürük üretimini artırır. Kanal bir taşla daralmışsa tükürük bezde birikir ve bez şişer. Bu tablo çoğunlukla tükürük taşını düşündürür.
Submandibular bez alınırsa ağız kurur mu?
Çoğu kişide belirgin bir kuruluk olmaz; diğer tükürük bezleri çalışmaya devam eder.
Ameliyattan sonra iz kalır mı?
Kesi çene kemiğinin biraz altında, boyundaki doğal kıvrım çizgisine yapılır. İz zamanla belirginliğini büyük ölçüde kaybeder.
Kaynaklar
- PDQ Adult Treatment Editorial Board. Salivary Gland Cancer Treatment (PDQ): Patient Version. National Cancer Institute. pubmed.ncbi.nlm.nih.gov
- Pynnonen MA ve ark. Clinical Practice Guideline: Evaluation of the Neck Mass in Adults. Otolaryngol Head Neck Surg, 2017. pubmed.ncbi.nlm.nih.gov
Bu içerik bilgilendirme amaçlıdır, tıbbi tavsiye yerine geçmez. Her tıbbi işlem kişiye özel değerlendirme gerektirir ve riskler içerebilir. Sonuçlar kişiden kişiye değişir.
